Nima sotib olasiz

Aksiya — kompaniyadagi ulush. Aksiyador dividend (aksiyadorlar yig‘ilishi foydani taqsimlashga qaror qilsa, uning bir qismi) olishi va narx o‘sishidan daromad topishi mumkin. Dividend ham, o‘sish ham kafolatlanmagan: kompaniya foydasi kamayishi, to‘lovdan voz kechishi, narx esa tushishi mumkin.

Obligatsiya — qarz tilxati. Siz davlatga yoki kompaniyaga qarz berasiz, ular esa kupon to‘lash va nominalni muddatida qaytarishga va’da beradi. Obligatsiya aksiyaga qaraganda oldindan aniqroq, ammo risk bor: emitent to‘lay olmasligi mumkin, muddatidan oldin sotsangiz, bozor narxi sotib olgan narxingizdan past bo‘lishi mumkin.

Qimmatli qog‘ozlar qayerda savdo qilinadi

Aksiya va obligatsiyalar uchun asosiy maydon — «Toshkent» Respublika fond birjasi (UZSE). Kapital bozori regulyatori — Milliy perspektiv loyihalar agentligi (MPLA): u professional ishtirokchilarga litsenziya beradi va qoidalarga rioya etilishini nazorat qiladi.

Xususiy investor birjada to‘g‘ridan to‘g‘ri savdo qila olmaydi. Barcha bitimlar broker — brokerlik litsenziyasiga ega kompaniya orqali o‘tadi. Qog‘ozlar «ilova ichida» emas, Markaziy depozitariydagi depo hisobvarag‘ingizda hisobga olinadi: broker yopilsa ham, qog‘ozlar sizniki bo‘lib qoladi.

Aksiya sotib olish: bosqichma-bosqich

  1. Broker tanlang. Savdo ishtirokchilari ro‘yxati UZSE saytida e’lon qilingan. Litsenziya, tariflar, ilova qulayligi va qo‘llab-quvvatlash sifatini tekshiring.
  2. Brokerlik hisobvarag‘ini oching. Ofisda pasport bilan yoki brokerning ilovasida MyID orqali identifikatsiyadan o‘tib. Depo hisobvarag‘i odatda avtomatik ochiladi.
  3. Hisobni to‘ldiring — karta yoki bank o‘tkazmasi orqali. To‘ldirish komissiyasiga e’tibor bering.
  4. Qog‘ozni tanlang. Kompaniya hisobotlari, dividend tarixi, savdo hajmini o‘rganing.
  5. Buyurtma bering — bozor (joriy narxda) yoki limitli (o‘zingiz belgilagan narxda). Likvidligi past qog‘ozlar uchun limitli buyurtma xavfsizroq.
  6. Saqlang va kuzatib boring. Har chorak yoki yarim yilda emitent hisobotlari va yangiliklarini ko‘rib chiqing.

Hisob-kitob misoli. Siz 5 000 so‘mdan 1 000 ta aksiya olasiz — 5 mln so‘m. Broker komissiyasi 0,9% — 45 ming so‘m. Bir yildan keyin kompaniya har bir aksiyaga 400 so‘m dividend to‘lasa, siz 400 ming so‘m, ya’ni qo‘yilgan summaga nisbatan taxminan 8% olasiz. Lekin shu yil ichida aksiya narxi 4 200 so‘mgacha tushsa, qog‘ozdagi zarar 800 ming so‘m bo‘ladi — dividenddan ko‘p. Raqamlar shartli.

Brokerni qanday tanlash: 6 savol

  1. Kompaniyaning amaldagi litsenziyasi bormi va u UZSE saytidagi savdo ishtirokchilari ro‘yxatida bormi?
  2. Bitim, to‘ldirish, yechish va saqlash uchun komissiyalar qancha?
  3. Pulni o‘z bank kartangizga yechish mumkinmi va qancha muddatda?
  4. Operatsiyalar tarixi va hisobotlari bor tushunarli ilova bormi?
  5. Qo‘llab-quvvatlash qanday ishlaydi — ofis, telefon, oqilona muddatda javob bormi?
  6. Qaysi qog‘ozlar mavjud: faqat UZSE aksiyalarimi yoki obligatsiyalar va IPO’da ishtirok ham?

Brokerni ijtimoiy tarmoqlardagi reklama yoki ro‘yxatdan o‘tish bonusiga qarab emas, shu mezonlar bo‘yicha tanlang.

Kompaniyani 15 daqiqada qanday o‘rganish mumkin

Aksiya sotib olishdan oldin emitent oshkor qilgan ma’lumotlarni oching — yillik hisobot va muhim faktlar korporativ axborot yagona portalida va birja saytida e’lon qilinadi. Qarang:

  • tushum va sof foyda so‘nggi 3 yilda — o‘syaptimi, bir joyda turibdimi yoki tushyaptimi;
  • qarzlar — foydadan tezroq o‘smayaptimi;
  • dividend tarixi — kompaniya muntazam to‘laydimi va foydaning qancha qismini;
  • savdo hajmi — aksiya bilan kuniga yoki haftasiga qancha bitim bo‘ladi;
  • yirik aksiyador — davlat, xorijiy investor yoki xususiy egami va uning rejalari qanday.

Hisobot bo‘lmasa yoki uzoq vaqtdan beri yangilanmagan bo‘lsa — bu allaqachon javob.

Komissiyalar: oldindan nimani tekshirish kerak

  • sotib olish va sotish komissiyasi (mashhur ilovalarda 2026 yil holatiga ko‘ra — bitim summasining taxminan 0,4% dan 1% gacha);
  • hisobni to‘ldirish va pul yechish komissiyasi;
  • depo hisobvarag‘ini yuritish uchun to‘lov, agar bo‘lsa;
  • bitim uchun minimal komissiya.

Kichik summa va tez-tez savdo qilganda komissiyalar daromadning sezilarli qismini yeydi. Tariflar o‘zgaradi — dolzarbini broker saytidan ko‘ring.

Obligatsiyalar: davlat va korporativ

Davlat qimmatli qog‘ozlari

Iqtisodiyot va moliya vazirligi davlat obligatsiyalarini muntazam ravishda auksionlarda joylashtiradi. 2022 yildan boshlab davlat qimmatli qog‘ozlarini jismoniy shaxslar ham sotib olishi mumkin. Amalda xususiy investor buni broker orqali — auksionda yoki ikkilamchi bozorda qiladi. Muayyan chiqarilishlar mavjudligi va minimal summa brokerga bog‘liq.

Afzalliklari — kredit riski past, kupon tushunarli. Kamchiliklari — muddatgacha narx o‘zgarib turadi, iqtisodiyotda stavkalar oshsa, oldin chiqarilgan obligatsiyalar arzonlashadi.

Korporativ obligatsiyalar

Ularni banklar, lizing va sanoat kompaniyalari chiqaradi. Kupon odatda davlatnikidan yuqori, chunki risk yuqori. Sotib olishdan oldin tekshiring:

  • emitentning 2–3 yillik moliyaviy hisobotlari;
  • ta’minot yoki kafillik bormi;
  • kredit reytingi, agar berilgan bo‘lsa;
  • muddatidan oldin so‘ndirilganda nima bo‘ladi.

Obligatsiyalar omonatlardan farqli ravishda omonatlarni kafolatlash fondi tomonidan himoyalanmagan.

IPO va SPO: xalq joylashtiruvlari

IPO — kompaniya aksiyalarini birinchi marta ommaviy taklif qilish, SPO — takroriy taklif. O‘zbekistonda bir qancha yirik kompaniyalar xususiy investorlarga ham mo‘ljallangan joylashtiruvlar o‘tkazgan. Masalan, 2024 yil kuzida O‘zbekiston respublika tovar-xomashyo birjasining «Xalq IPO»si, 2026 yil may oyida esa O‘zbekiston Milliy investitsiya fondi (UzNIF) IPO’si UZSE va London fond birjasida bo‘lib o‘tdi.

Xususiy investor uchun qanday ishlaydi:

  • ariza yig‘ish davrida tashkilotchi broker yoki uning ilovasi orqali ariza beriladi;
  • pul hisobvaraqda bloklanadi;
  • talab taklifdan yuqori bo‘lsa, arizalar qisman qondiriladi, qolgan pul qaytariladi;
  • joylashtiruvdan so‘ng qog‘ozlar depo hisobvarag‘ida paydo bo‘ladi va savdo boshlanadi.

IPO kafolatlangan o‘sish degani emas. Joylashtiruvdan keyin narx o‘sishi ham, sotib olingan narxdan pastga tushishi ham mumkin.

Soliqlar

  • Dividendlar. Rezidentlar uchun JShDS bazaviy stavkasi — 5%, soliqni to‘lov paytida kompaniya ushlab qoladi. Nashr sanasida aksiyalar bo‘yicha dividendlar 2028 yil 31 dekabrgacha JShDSdan ozod; MPLA bu imtiyozni 2038 yilgacha uzaytirishni taklif qilgan, lekin bu hozircha taklif.
  • Obligatsiyalar bo‘yicha foizlar. Ular ham 2028 yil oxirigacha JShDSdan ozod.
  • Qog‘ozlarni sotishdan olingan daromad. Qoidalar qog‘oz turi va maydonga bog‘liq — bitimdan oldin brokerdan aniqlang.

Soliq qoidalari o‘zgarib turadi — sotib olish sanasida tekshiring.

Asosiy risklar

  • Bozor riski — narx tushishi mumkin.
  • Likvidlik riski — UZSE’dagi ko‘p aksiyalar bo‘yicha bitimlar kam, adolatli narxda tez sotish qiyin bo‘lishi mumkin.
  • Kredit riski — obligatsiya emitenti to‘lamasligi mumkin.
  • Jamlanish — bozor kichik, ko‘p qog‘ozlar banklar va davlat kompaniyalariga tegishli.
  • Broker qiyofasidagi firibgarlar — Telegram’dagi «shaxsiy menejerlar» daromad va’da qilib, pulni kartaga o‘tkazishni so‘raydi. Haqiqiy broker pulni xodimning shaxsiy kartasiga olmaydi.

Keyingi qadam

Brokerlik hisobvarag‘ini ochishdan oldin yostig‘ingiz borligiga va qimmat qarzlar yo‘qligiga ishonch hosil qiling. Keyin ONPUL’dagi investitsiya mahsulotlari bo‘limini oching: aksiya va obligatsiyalarni omonatlar bilan risk va muddat bo‘yicha solishtiring. Sotib olish haqidagi qarorni emitent hisobotlarini o‘rganib, o‘zingiz qabul qiling.