Asosiy qoida
Firibgarlarga deyarli hech qachon bankni «buzish» kerak emas. Ularga sizning o‘zingiz kodni aytishingiz, pul o‘tkazishingiz yoki ilova o‘rnatishingiz kerak. Shuning uchun eng yaxshi himoya — suhbatdosh qanchalik ishonarli gapirmasin, doim bajariladigan bir nechta oddiy qoida.
Hech kimga aytmang:
- SMS va push-xabarnomalardagi kodlar;
- CVV/CVC, amal qilish muddati va kartaning to‘liq raqami birgalikda;
- parollar va PIN-kodlar;
- bank ilovasi va MyID’ga kirish ma’lumotlari.
Bank xodimi hech qachon SMS-kodni aytishni so‘ramaydi. So‘rashsa — bu istisnosiz firibgar.
1-sxema. «Bank xavfsizlik xizmati» qo‘ng‘irog‘i
Sizga bank raqamiga o‘xshash raqamdan qo‘ng‘iroq qilishadi, ismingiz va kartangizning oxirgi raqamlarini aytishadi: «Kartangizdan 3 mln so‘m yechib olishga urinishyapti, operatsiyani bekor qilish uchun kodni ayting». Boshqa variant — «pulni himoyalangan hisobga o‘tkazing» yoki «tekshirish uchun ilova o‘rnating».
Nima qilish kerak: go‘shakni qo‘ying. Bankka kartaning orqasidagi yoki rasmiy ilovadagi raqam orqali o‘zingiz qo‘ng‘iroq qiling. Hech qanday «himoyalangan hisob» mavjud emas.
2-sxema. SMS va havolalar
- «Kartangiz bloklandi, havolaga o‘ting».
- «Siz sovrin yutdingiz, yetkazib berish uchun to‘lang».
- «Posilka yetkazilmadi, manzilni aniqlashtiring».
Havola bank yoki pochta saytiga o‘xshash soxta sahifaga olib boradi. U yerda kiritilgan karta ma’lumotlari va kod firibgarlarga ketadi.
Nima qilish kerak: SMS va messenjerlardagi havolalarga o‘tmang. Bankka faqat rasmiy ilova orqali kiring.
3-sxema. Telegram va messenjerlar
- Do‘stning buzilgan akkaunti: «Kechgacha 1,5 mln so‘m qarz berib tur, shu kartaga o‘tkaz». Pul o‘tkazishdan oldin do‘stingizga ovozli qo‘ng‘iroq qiling.
- E’lonlar saytidagi soxta xaridor: «Men to‘lab bo‘ldim, pulni havola orqali oling». Pul qabul qilish uchun hech qachon kod ham, CVV ham kerak emas.
- Yuqori daromadli «ish»: kartangizga o‘tkazmalarni qabul qilib, boshqa joyga jo‘natishni taklif qilishadi. Bu sizni sxema sherigiga aylantiradi — oqibatlari jiddiy bo‘lishi mumkin.
- Banklar va davlat idoralarining soxta kanallari — o‘xshash nom va logotiplar bilan.
4-sxema. Soxta investitsiya kanallari
Telegram’dagi «treyder» foyda skrinshotlarini ko‘rsatadi, «yopiq klub»ga taklif qiladi, oyiga 20–30% daromad bilan «ishonchli boshqaruv»ni taklif etadi. Avval ishonch uyg‘otish uchun kichik summani yechishga ruxsat berishadi, keyin ko‘proq kiritishni so‘rashadi, katta summani yechmoqchi bo‘lganingizda esa «soliq», «sug‘urta» yoki «blokdan chiqarish komissiyasi»ni talab qilishadi.
Belgilari: kafolatlangan daromad, litsenziya yo‘qligi, shaxsiy kartaga o‘tkazma, muddat bilan bosim, faqat «ishtirokchilar»dan fikrlar.
5-sxema. Moliyaviy piramidalar
Piramida eski ishtirokchilarga yangilarining pulidan «daromad» to‘laydi. Oqim o‘sib borar ekan, to‘lovlar bo‘ladi; sekinlashganda esa pul yechish «vaqtincha to‘xtatiladi», tashkilotchilar g‘oyib bo‘ladi.
Moliyaviy piramida belgilari:
| Belgi | Qanday ko‘rinadi |
|---|---|
| Haddan tashqari daromad | «Haftasiga 5%», «3 oyda ikki barobar» |
| Kafolat | «Risk yo‘q, to‘lovlar kafolatlangan» |
| Taklif qilganlar uchun bonus | Statuslar, darajalar, «uch kishini olib kel» |
| Litsenziya yo‘q | «Biz xorijda ro‘yxatdan o‘tganmiz» |
| Yechishda muammo | Kechikishlar, yangi komissiyalar |
| Noaniq biznes | «Arbitraj», «SI-algoritm», «maxfiy strategiya» |
Batafsil tahlil — investitsiya loyihalarini tekshirish haqidagi darsimizda.
6-sxema. Sayt va ilovalar nusxalari
Firibgarlar banklar, to‘lov xizmatlari va do‘konlar saytlarining nusxalarini yaratadi: o‘sha logotip, bitta ortiqcha harfli o‘xshash manzil. Ba’zan bunday havolalar hatto qidiruv tizimlaridagi reklamaga ham tushadi. Rasmiy ilovalar do‘konidan emas, fayl orqali «bankning yangi versiyasi»ni yuklab olishni taklif qiladigan soxta ilovalar ham uchraydi.
Nima qilish kerak: bank ilovalarini faqat rasmiy do‘konlardan o‘rnating, sayt manzilini harfma-harf tekshiring, bank saytini xatchoplarga saqlang va o‘sha yerdan oching.
Keksa ota-onalar va bolalar bilan qanday gaplashish kerak
Ko‘pincha ilovalarni kamroq biladigan yoki «rasmiy» ovozga oson ishonadigan odamlar jabrlanadi. Oila uchun bir nechta qoida:
- «oilaviy parol» kelishib oling: kimdir qarindosh nomidan qo‘ng‘iroq qilib pul so‘rasa, uni aytishni so‘rang;
- o‘smir bolalarga kartasini sotish yoki «ijaraga berish» qo‘shimcha ish emas, balki jinoiy sxema ishtirokchisiga aylanish xavfi ekanini tushuntiring;
- ota-onangizga bank ilovasida limit va bildirishnomalarni sozlashga yordam bering;
- bitta iborani takrorlang: «SMS-kod — faqat sen uchun».
Nomingizga kredit
Firibgarlar sizning ma’lumotlaringiz bilan onlayn kredit rasmiylashtirishi mumkin. Ikki himoya vositasi bor:
- Kreditlarga o‘z-o‘zini taqiqlash. 2025 yil 6 iyundan boshlab nomingizdan kredit shartnomalari tuzilishiga bepul taqiq qo‘yish mumkin — my.gov.uz portali, davlat xizmatlari markazi yoki kredit byurosi orqali. Kredit haqiqatan kerak bo‘lganda uni xuddi shu yo‘l bilan olib tashlash mumkin.
- Jabrlanuvchilarni himoya qilish. 2026 yildan boshlab amal qiladigan qoidalarga ko‘ra, agar shaxs rasman jabrlanuvchi deb topilsa (politsiyaga ariza, tergovchi yoki sud qarori asosida), kredit tashkiloti firibgarlar rasmiylashtirgan onlayn kredit bo‘yicha undirishni to‘xtatishi, allaqachon undirilgan pulni esa qaytarishi shart.
Aldanib qolsangiz: harakatlar rejasi
- Kartani darhol bloklang — bank ilovasida yoki kartaning orqasidagi telefon orqali. Har bir daqiqa muhim.
- Bankka qo‘ng‘iroq qiling va firibgarlik operatsiyasi haqida xabar bering. Murojaatni qayd etib, raqamini berishlarini so‘rang.
- Parollarni almashtiring — bank ilovasi, pochta va Telegram uchun, ikki bosqichli tekshiruvni yoqing. Qo‘ng‘iroq qilgan odamning iltimosi bilan o‘rnatgan ilovalarni o‘chiring.
- Dalillarni saqlang: yozishmalar skrinshotlari, telefon raqamlari, karta rekvizitlari, o‘tkazma cheklari.
- Politsiyaga ariza bering (102 raqami yoki eng yaqin bo‘lim). Ariza pulni qaytarish imkoniyati uchun ham, sizni jabrlanuvchi deb topish uchun ham kerak.
- Bank yordam bermasa — Markaziy bank saytidagi fuqarolar murojaatlari bo‘limi orqali murojaat yuboring.
- Kreditlarga o‘z-o‘zini taqiqlashni o‘rnating, agar pasport yoki MyID ma’lumotlaringiz firibgarlarga tushgan bo‘lishi mumkin bo‘lsa.
- Yaqinlaringizni ogohlantiring — firibgarlar ko‘pincha kontaktlaringizga yozadi.
Pulni qaytarish haqida rostini aytsak: bu har doim ham muvaffaqiyatli bo‘lavermaydi, ayniqsa operatsiyani o‘zingiz kod bilan tasdiqlagan bo‘lsangiz. Shuning uchun oldini olish muhimroq.
O‘zingizni oldindan qanday himoya qilish mumkin
- Bank ilovasida onlayn to‘lov va o‘tkazmalarga limit qo‘ying.
- Asosiy jamg‘armani internetda to‘lov qiladigan kartada saqlamang.
- Barcha operatsiyalar haqida bildirishnomalarni yoqing.
- Ota-onangiz va keksa qarindoshlaringiz bilan kelishib oling: «Bank hech qachon kod so‘ramaydi. Qo‘ng‘iroq qilishsa — go‘shakni qo‘y va menga qo‘ng‘iroq qil».
- Har qanday «shoshilinch» xabarni ikkinchi kanal orqali tekshiring.
- Karta, pasport va hujjatlar suratini ijtimoiy tarmoq va chatlarda joylamang.
- Oyiga bir marta barcha kartalar bo‘yicha ko‘chirmani ko‘rib chiqing — hatto kichik notanish yechib olishlar ham «sinov» bo‘lishi mumkin.
Keyingi qadam
ONPUL byudjetida xarajatlaringizni hisoblab boring: operatsiyalarni muntazam solishtirish notanish yechib olishlarni tez payqashga yordam beradi. Agar firibgarlar nomingizga qarz rasmiylashtirgan bo‘lsa, bank va politsiya bilan masalani hal qilayotganingizda ONPUL’ning qarzlar bo‘limi reja tuzishga yordam beradi.