Bank litsenziyasidan ayrilishi mumkin — bu O‘zbekistonda ham bo‘ladi. Shunday paytda omonatchi uchun asosiy savol: pul qaytariladimi va qancha? Bu savolga omonatlarni kafolatlash tizimi javob beradi. 2025-yilda uning qoidalari jiddiy o‘zgardi, shuning uchun bir necha yil oldin eshitganlaringiz endi noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin.
Qanday edi va qanday bo‘ldi
Avval O‘zbekistonda 2002-yilgi «Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida»gi qonun amal qilgan, to‘lovlarni esa Fuqarolarning banklardagi omonatlarini kafolatlash fondi ta’minlagan. Fuqarolar omonatlari summasidan qat’i nazar, to‘liq hajmda kafolatlangan.
2025-yil 18-fevralda yangi «Banklardagi omonatlarni himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonun (O‘RQ-1031) qabul qilindi va 2025-yil 19-fevralda kuchga kirdi. Asosiy o‘zgarishlar:
- kafolat endi cheklangan — bitta bankda bitta omonatchiga 200 mln so‘m;
- tizimni Omonatlarni kafolatlash agentligi yuritadi, sayti — fgd.uz;
- kafolat nafaqat fuqarolarga, balki yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarga ham tatbiq etiladi;
- to‘lov muddatlari qisqaradi.
Kafolatga nimalar kiradi
- muddatli va jamg‘arma omonatlar;
- talab qilib olinguncha omonatlar va bank hisobvaraqlaridagi, jumladan karta hisoblaridagi qoldiqlar;
- hisoblangan foizlar — ular kafolatlangan summaga kiradi;
- so‘mdagi ham, xorijiy valyutadagi ham omonatlar.
Muhim: valyuta omonatlari bo‘yicha kompensatsiya kafolatli hodisa yuz bergan sanadagi Markaziy bankning rasmiy kursi bo‘yicha so‘mda to‘lanadi.
200 mln so‘mlik limit qanday ishlaydi
Limit har bir bank bo‘yicha alohida hisoblanadi. Bitta bankdagi barcha omonat va hisoblaringiz foizlari bilan birga qo‘shiladi.
| Vaziyat | Qancha kafolatlanadi |
|---|---|
| A bankda 150 mln so‘m | 150 mln — butun summa |
| A bankda 350 mln so‘m | 200 mln; 150 mln — kafolatlanmaydi |
| A bankda 175 mln va B bankda 175 mln | 350 mln — butun summa |
| Bitta bankda 195 mln omonat + 10 mln hisoblangan foiz | 200 mln; 5 mln — kafolatlanmaydi |
Limitdan ortiq summa avtomatik yo‘qolmaydi, lekin uni faqat bankni tugatish tartibida — agar bankning aktivlari qolsa — qaytarish mumkin va bu uzoq vaqt olishi mumkin.
Omonat 2025-yil 19-fevralgacha ochilgan bo‘lsa-chi
Yangi qonun kuchga kirgunga qadar ochilgan omonatlar summasidan qat’i nazar to‘liq kafolatlanishda qoladi. Qonun qabul qilinganda e’lon qilingan tushuntirishlarga ko‘ra, bu muddatli va jamg‘arma omonatlarga tegishli, qonun kuchga kirgandan keyin shartnoma uzaytirilsa yoki qayta rasmiylashtirilsa, 200 mln so‘mlik limit amal qiladi. Katta «eski» omonatingiz bo‘lsa, u qanday shartlarda uzaytirilishini bankdan aniqlang.
Kafolat nimalarni HIMOYA QILMAYDI
Bankda yoki moliyaviy ilovada saqlayotgan hamma narsa ham omonat emas.
Kafolatlanadigan omonat hisoblanmaydi:
- banklar chiqargan obligatsiyalar, depozit va boshqa qimmatli qog‘ozlar;
- subordinar qarz;
- bank seyfidagi qimmatliklar;
- hosilaviy moliyaviy vositalar va ishonchli boshqaruvdagi mablag‘lar.
Kafolatlanmaydigan omonatlar:
- banklar, sug‘urta kompaniyalari va boshqa moliya tashkilotlarining omonatlari;
- davlat tashkilotlarining omonatlari;
- banklarning xorijdagi filiallaridagi omonatlar;
- shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlaridagi mablag‘lar;
- noqonuniy yo‘l bilan olingan mablag‘lar (sud qarori bilan).
Kafolat tizimiga umuman kirmaydi:
- bank bo‘lmagan kompaniyalarning ilovalari va elektron hamyonlaridagi pullar (to‘lov xizmatlari, fintex platformalar);
- investitsiya platformalaridagi aksiya, fond, kriptovalyuta va oltinga investitsiyalar;
- «xususiy investorlar»ga va P2P platformalarga berilgan qarzlar.
Agar ilova «omonatdek daromad» va’da qilsa, pulingizni aslida kim saqlayotganini tekshiring. Kafolat faqat tizim ishtirokchisi bo‘lgan banklardagi omonatlarga amal qiladi.
To‘lovlar qanday olinadi
- Markaziy bank bankning litsenziyasini chaqirib oladi — kafolatli hodisa yuz beradi.
- Omonatchilar reyestri tuziladi, Agentlik agent-bankni tayinlaydi.
- Omonatchi shaxsini tasdiqlovchi hujjat bilan agent-bankka murojaat qiladi va pulni hisob yoki kartaga oladi.
To‘lovlarni boshlash muddatlari qisqarib bormoqda: 2025-yilda 20 ish kunigacha, 2026-yilda 15 ish kunigacha va 2027-yil 1-yanvardan 7 ish kunigacha. Bu muddatlarda pulni olishga ulgurmasangiz ham kompensatsiya olish huquqi saqlanib qoladi.
To‘lovlar haqidagi rasmiy ma’lumotni Markaziy bank va Omonatlarni kafolatlash agentligi e’lon qiladi. To‘lovni haq evaziga tezlashtirishni taklif qiladigan yoki karta ma’lumotlarini so‘raydigan «yordamchilar»ning qo‘ng‘iroq va xabarlariga ishonmang — bu firibgarlar. Kompensatsiya to‘lovi bepul.
Bank litsenziyasini qanday tekshirish mumkin
Omonat ochishdan oldin — ayniqsa onlayn yoki ijtimoiy tarmoqlardagi reklama orqali:
- Markaziy bankning cbu.uz saytini oching va kredit tashkilotlari bo‘limida tijorat banklari bosh ofislari ro‘yxatini toping.
- Bank ro‘yxatda borligiga ishonch hosil qiling, nomi, litsenziya raqami va rasmiy saytini solishtiring.
- Ilovani faqat bankning rasmiy saytidagi havola orqali yuklab oling.
Agar kompaniya banklar ro‘yxatida bo‘lmasa — bu bank emas va uning «omonati»dagi pul kafolatlanmaydi.
Omonatlar kafolati haqidagi afsonalar
- «Davlat hammasini kafolatlaydi». 2025-yildan boshlab — yo‘q: yangi omonatlar uchun bitta bankda 200 mln so‘mlik limit amal qiladi.
- «Omonat dollarda bo‘lsa, dollar qaytariladi». Kompensatsiya kafolatli hodisa sanasidagi rasmiy kurs bo‘yicha so‘mda to‘lanadi.
- «Limit barcha omonatlarim uchun birgalikda». Yo‘q, limit har bir bank bo‘yicha alohida hisoblanadi.
- «Omonat ochadigan har qanday ilova sug‘urtalangan». Faqat tizim ishtirokchisi bo‘lgan bank bo‘lsa.
- «Limitdan ortiq foizlar ham qaytariladi». Foizlar o‘sha 200 mln so‘mlik limitga kiradi.
Oila uchun misol
Limit har bir omonatchi uchun hisoblanadi. Er-xotinda 380 mln so‘m bo‘lsa, bitta bankda har birining nomiga 190 mln so‘mdan qo‘yish yoki summani ikki bank o‘rtasida bo‘lish mumkin. Foizlarni hisobga oling: yillik 20% da 190 mln so‘mlik omonat bir yilda taxminan 228 mln so‘mgacha o‘sadi va limitdan chiqib ketadi. Shuning uchun bir yillik omonat uchun bitta bankda bitta nomga 160 mln so‘mdan ko‘p saqlamagan ma’qul — har oylik kapitallashuv bilan ham muddat oxiridagi summa kafolat doirasida qoladi.
Amaliy qoidalar
- Bitta bankda muddat oxirigacha hisoblanadigan foizlar bilan birga 200 mln so‘mdan ko‘p saqlamang.
- Katta summani 2–3 ta ishonchli bank o‘rtasida bo‘ling — odatda undan ko‘pi kerak emas.
- Bankni faqat eng yuqori stavkaga qarab tanlamang: kafolat cheklangan, bankning ishonchliligi yana muhim bo‘lib qoldi.
- Shartnoma va ko‘chirmalarni saqlang — kompensatsiya olishda kerak bo‘ladi.
Keyingi qadam
ONPUL’dagi omonatlar bo‘limini oching: banklarning amaldagi takliflarini solishtiring va har bir qism kafolat doirasida qolishi uchun summani qanday taqsimlashni hisoblang.