Ilovada mikroqarz bir necha daqiqada rasmiylashtiriladi, telefon uchun nasiya esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri vitrina yonida taklif qilinadi. Aynan shu osonlik tufayli odamlar ko‘pincha qancha ortiqcha to‘layotganini hisoblamaydi va birgalikda maoshni yeb qo‘yadigan bir nechta mayda qarz yig‘ib qo‘yadi.
Mikroqarz va onlayn mikroqarz nima
Mikroqarz — jismoniy shaxsga, ko‘pincha garovsiz beriladigan kichik kredit. Uni banklar va mikromoliya tashkilotlari beradi, shu jumladan onlayn — filialga bormasdan, bankning mobil ilovasi orqali. 2024-yildan boshlab mikroqarzning eng yuqori miqdori — 100 mln so‘m.
Onlayn qarzning qulayligi ayni paytda uning asosiy xavfi: qaror bir necha daqiqada, pul darhol kartada va o‘ylab ko‘rishga vaqt qolmaydi.
Hozir qanday qoidalar amal qiladi
2025-yil 24-iyuldan Markaziy bank jismoniy shaxslarga beriladigan bank mikroqarzlariga talablarni kuchaytirdi:
- asosiy qarzdan ortiq barcha to‘lovlar (foiz, komissiya, jarima, penya) — yiliga qarz summasining 50% idan oshmasligi kerak;
- foizlar va boshqa to‘lovlar — kuniga qarz qoldig‘ining 0,3% idan ko‘p emas;
- mikroqarz muddati — 36 oydan oshmaydi;
- bank daromadni tekshirishi shart, barcha qarzlar bo‘yicha to‘lovlar daromadning 50% idan oshmasligi kerak.
Bu cheklovlar qarzning cheksiz o‘sishidan himoya qiladi, ammo yiliga 50% baribir juda qimmat pul.
Misol: 5 000 000 so‘mlik mikroqarz
Shartlar: 12 oy, yillik 48%, teng to‘lovlar.
| Ko‘rsatkich | Summa |
|---|---|
| Oylik to‘lov | ≈ 532 800 so‘m |
| Jami qaytarasiz | ≈ 6 393 000 so‘m |
| Ortiqcha to‘lov | ≈ 1 393 000 so‘m (summaning 28%) |
Bunday qarzni «maoshgacha yetib olish» uchun olsangiz, bir yilda olgan pulingizning deyarli uchdan birini qo‘shimcha berasiz. Ikki oydan keyin yana qarz kerak bo‘lsa — qarz o‘z-o‘zidan o‘sa boshlaydi.
Nasiya va «hozir ol — keyin to‘la»
Nasiya — to‘lovi bo‘lib-bo‘lib amalga oshiriladigan xarid. Bugun uni do‘konlar va alohida muddatli to‘lov xizmatlari (BNPL — buy now, pay later) taklif qiladi; ular ilova orqali yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri kassada ishlaydi.
Asosiy xususiyat: bunday shartnomada «foiz» so‘zi ko‘pincha uchramaydi. Stavka o‘rniga ustama bor — nasiyadagi narx naqd to‘lovdagi narxdan yuqori. Markaziy bank nasiya shartnomalarida ustama va haqiqiy samarali stavka ko‘pincha aniq ko‘rsatilmasligini ochiq ta’kidlagan.
Haqiqiy narxni qanday hisoblash kerak
- Tovarning darhol to‘langandagi narxini shu do‘konda va yana 2–3 ta sotuvchida bilib oling.
- Oylik to‘lovni oylar soniga ko‘paytiring, boshlang‘ich to‘lov va barcha komissiyalarni qo‘shing.
- Naqd narxni ayiring — bu sizning ortiqcha to‘lovingiz.
- Ortiqcha to‘lovni naqd narxga bo‘ling — bu foizdagi ustama.
Misol: 6 000 000 so‘mlik telefon
| Variant | To‘lov | Jami | Ortiqcha to‘lov |
|---|---|---|---|
| Darhol | — | 6 000 000 | 0 |
| Nasiya 12 oy | 650 000 | 7 800 000 | 1 800 000 (30%) |
30% ustama me’yorida ko‘rinadi, lekin pulni asta-sekin qaytarasiz, shuning uchun yillik samarali stavkaga o‘girilganda bu yiliga taxminan 65% — ko‘plab bank kreditlaridan qimmatroq.
«0% nasiya» har doim bepulmi?
Ba’zan haqiqatan ortiqcha to‘lovsiz bo‘ladi: do‘kon ishlab chiqaruvchidan chegirma oladi yoki xaridor jalb qiladi. Ammo tekshiring:
- narx boshqa do‘konlarga nisbatan oshirib qo‘yilmaganmi;
- rasmiylashtirish haqi, «servis yig‘imi» yoki majburiy sug‘urta yo‘qmi;
- kechikish uchun jarima qancha — foizsiz nasiyada u ko‘pincha qattiq bo‘ladi.
2027-yildan nasiya uchun nima o‘zgaradi
Prezidentning 2026-yil 14-avgustdagi qarori bilan nasiya bozori Markaziy bank nazoratiga o‘tadi. Yangi qoidalar 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi:
- muddatli to‘lov xizmati operatorlari (bank va mikromoliya tashkilotlaridan tashqari) Markaziy bank reyestriga kiritilishi shart;
- nasiya muddati — 12 oydan oshmaydi, uzunroq shartnomalar iste’mol krediti hisoblanadi;
- ustama va komissiyalar tovar narxidan alohida ko‘rsatiladi;
- asosiy qarzdan ortiq barcha to‘lovlar — yiliga 50% dan oshmaydi;
- muddatidan oldin to‘liq yoki qisman to‘lash — jarima va komissiyasiz;
- nasiya ma’lumotlari (kichik xaridlardan tashqari) kredit byurosiga uzatiladi.
Bu qoidalar kuchga kirgunga qadar shartlar aniq xizmatga bog‘liq — shartnomani diqqat bilan o‘qing.
Nasiya qachon oddiy vosita
- Tovar haqiqatan kerak (muzlatkich buzildi, ish uchun noutbuk zarur).
- To‘lov byudjetga bemalol sig‘adi, umumiy qarz yuki daromadning 30% idan past qoladi.
- Ortiqcha to‘lov yo‘q yoki kichik, narx oshirilmagan.
- Daromad kechiksa, xavfsizlik yostig‘ingiz bor.
Qachon bu tuzoq
- Bir mikroqarzni yopish uchun boshqasini yoki nasiya to‘lovi uchun qarz olyapsiz.
- Bir vaqtning o‘zida 3–4 ta «ozgina-ozgina» nasiya bor va umumiy summani eslay olmaysiz.
- Xarid hissiyotga berilib qilinmoqda: sovg‘a, eskisi ishlab turgan holda yangi telefon, kiyim.
- So‘nggi yarim yilda to‘lovlarni o‘tkazib yuborgansiz.
Agar o‘zingizni tanigan bo‘lsangiz — to‘xtang: yangi qarz olmang, barcha joriy qarzlarni yozib chiqing va to‘lash rejasini tuzing.
Mikroqarzlar aylanasidan qanday chiqish mumkin
Agar qarzlar bir-birini yopish uchun olinayotgan bo‘lsa, bosqichma-bosqich harakat qiling:
- Yangi qarzlarni to‘xtating. Tezkor qarz ilovalarini o‘chiring yoki hech bo‘lmaganda oldindan ma’qullangan takliflarni o‘chirib qo‘ying. O‘zingizga ishonmasangiz — my.gov.uz orqali kredit olishga taqiq o‘rnating.
- To‘liq ro‘yxat tuzing. Kreditor, qarz qoldig‘i, oylik to‘lov, stavka yoki ortiqcha to‘lov, to‘lov sanasi.
- Hammasiga minimal, bittasiga maksimal to‘lang. Odatda avval eng qimmat qarzni yopish foydaliroq («ko‘chki» usuli), lekin motivatsiya muhim bo‘lsa — eng kichigini («qor bo‘lagi» usuli).
- 3–6 oyga qo‘shimcha pul toping. Majburiy bo‘lmagan xarajatlarni qisqartiring, keraksiz narsalarni soting, qo‘shimcha ish toping. Oyiga tejalgan har 300 000 so‘m — mikroqarz bo‘yicha bitta to‘lov kam degani.
- Kreditor bilan gaplashing. To‘lashga pul bo‘lmasa, kechikish paydo bo‘lishidan oldin qayta tuzishni so‘rang.
Misol. Dilnozaning uchta qarzi bor: 3 mln, 2 mln va 1,5 mln so‘m, 5 500 000 so‘m daromadda to‘lovlar jami 1 200 000 so‘m (22%). U yangi qarz olishni to‘xtatadi, xarajatlarni oyiga 400 000 so‘mga qisqartiradi va ularni eng qimmat qarzga yo‘naltiradi. Natijada qarzlar bir necha oy oldin yopiladi, ortiqcha to‘lov esa kamayadi.
Bitta savol qoidasi
Har qanday nasiyadan oldin o‘zingizdan so‘rang: «Agar butun summani hozir jamg‘armamdan to‘lashim kerak bo‘lganida, buni bugun sotib olarmidim?» Javob «yo‘q» bo‘lsa — ehtimol bu narsa kerak emas yoki unga yig‘ib olgan ma’qul.
Keyingi qadam
Barcha mikroqarz va nasiyalaringizni ONPUL’dagi «Qarzlar» vositasiga yozing — u umumiy ortiqcha to‘lov va qarz yukini ko‘rsatadi hamda qaysi qarzni birinchi yopish kerakligini aytadi.